بررسي تطبيقي تمثيل رؤيا در ايران و ديگر ملل

فاطمه فرهودي پور

ارایه شده در مجمع بین‌المللی استادان

1. مقدمه

نوع ادبي تمثيل رؤيا (Allegory of Dream) به گونه‌اي از داستان‌هاي تمثيلي اطلاق مي‌شود که عناصري چون رؤياگوني، حضور راهنما، سفر به جهان ماوراء، بازگشت به جهان بيداري و بازگويي داستان سفر، به شکل قراردادي در آن‌ها تکرار مي‌شود. اصطلاح تمثيل رؤيا نخست در فرهنگ‌ اصطلاحات ادبي غرب مطرح و کهن‌ترين نمونه‌ي اين نوع را داستان گل سرخ( Roman de la Rose) (سده‌ي 13م) معرفي كردند.

از آن روي که کمدي الهي دانته(13 م) در اين نوع ادبي دسته‌بندي شده‌است، تعيين خاستگاه و  منشايي يگانه براي اين نوع سفرهاي تمثيلي، ميداني فراخ براي نظريه‌پردازي‌ بوده‌است. فرضيه‌ي وجود شباهت‌هايي ساختاري بين كمدي الهي و همانندهاي شرقي آن، از قرن نوزدهم مورد توجه قرارگرفت و پس از بررسـي‌هايي جامع و ارايه‌ي چندين مقاله‌، وجود نوعي رابطه بين اين آثار به صورت اصلي مسلم مطرح شد. از دگر سو ماهيت ايدئولوژيك اين نوع داستان‌ها، غرور و تعصب ملي و مذهبي بعضي از پژوهندگان را برانگيخت، به‌گونه‌اي كه محققاني چون:بيگونگياري( Bigongiari) منكر تأثيرات عربي و اسلامي‌ بر كمدي الهي شدند يا مثل سرولي (Cerulli) بر اصالت مسيحي بينش دانته تأكيد ‌كردند.

 در بررسي‌هاي انجام شده، اين آثار ذيل يك نظريه‌ي ادبي و در چارچوب يك «نوع ادبي» خاص بررسي و عناصر آن‌ها استخراج و مقايسه نشده بود؛ ‌«فتوحي» (1384ش) در «تمثيل رؤياي تشرف»، با دسته‌بندي اين نوع داستان‌ها ذيل يك نوع ادبي، به بررسي شباهت‌هاي ساختاري سير العباد الي المعاد و سير و سلوك زائر پرداخت.

عناصري كه در تعريف اين اصطلاح ادبي آمده است بر انواع بسيار گوناگون و كهن‌تري از داستان‌ها قابل انطباق است و ميراث انديشه‌ي اسلام و ايران در تکوين و پيش‌رفت اين نوع ادبي تأثيري چشم‌گير داشته‌است. در اين نوشته برآنيم با بررسي سير دگرگوني نوع ادبي تمثيل رؤيا در گستره‌ي زمان و مکان، به منشأ و روند دگرگوني‌هاي اين نوع ادبي دست يافته، نقش ادبيات فارسي را در تکوين و پيش‌رفت تمثيل رؤيا بررسي کرده، چندي از آثار فارسي اين نوع ادبي را معرفي و ارتباط آن‌ها را با نمونه‌هاي ديگر ملل مطالعه کنيم.

کليدواژه

تمثيل رؤيا؛ نوع ادبي؛ اسطوره، کمدي الهي؛ سير العباد الي المعاد؛ سير و سلوك زائر.

تمثيل رؤيا و داستان پريان

فاطمه فرهودي­پور:

چکيده

در اين مقاله «تمثيل رؤيا» به ­مثابه يک «نوع ادبي» مطرح شده است. پنج اثر سير‌العباد الي المعاد، ارداويراف‌‌نامه، رسالة آمرزش، كمدي ‌الهي و سيروسلوك زائر از مصاديق اين نوع ادبي هستند که با داستان‌هاي پريان مورد مقايسه قرار گرفته و شباهت‌هاي عناصر جادويي در تمثيل رؤيا و داستان پريان برشمرده شده است. سپس با بررسي کارکرد عناصر داستان پريان در تمثيل رؤيا، دلايل روي آوردن آفرينندگان اين آثار به عناصر داستان پريان بررسي شده است.

 

کليدواژه­ها: داستان پريان،‌ تمثيل رؤيا، جادو.