ملا صدرا

میرزا ابراهیم ـ پدر ملاصدراـ از اشراف شیراز بوده است و گویا سمت وزارت داشته. ملاصدرا که در دوران جوانی مقدمات علوم را در زادگاه خود فراگرفته بود؛ پس از وفات پدر در زمان حکومت شاه عباس صفوی برای تحصیل به اصفهان مسافرت کرد. او علوم نقلیه را از شیخ بهاءالدین عاملی(953 ـ 1030) معروف به شیخ بهایی آموخت و سالهای متمادی نزد آن استاد به قرائت فقه، اصول، حدیث و رجال پرداخت و در علوم عقلیه و معارف الهیه از محضر سید محقق داماد (م1040) معروف به میرداماد, و میرفندرسکی بهره برد. وی بعد از تکمیل تحصیلات علوم عقلی، به مطالعه و تفحص در آثار حکما و فلاسفه, عرفا و متکلمان پرداخت و به آن علوم مسلط شد. آنگاه در مسائل الهی و مباحث حِکمی، اجتهاد نمود و آراء و عقاید خود را در آثارش اظهار داشت.

    فلسفه ملاصدرا که خود از آن به عنوان «حکمت متعالیه» نام برده، تلفیقی از عقاید مکتب مشّا و اشراق است. عده ای برآنند که وی اساس حکمت اشراق را استوار ساخت؛(آذر تفضلی ـ مهین فضائلی، 1372) اما درین که آیا وی بر مشرب اشراق بوده یا نه اختلاف است. (علامه شیخ آغا بزرگ تهرانی، ق291،11).

     حکمت متعالیه ملاصدرا به گونه ای بود که جریان فلسفی ایران را تحت تاثیر قرار داد. در فلسفه وی قول به هیولی و صورت با قول به مثل و اتحاد عاقل و معقول و حرکت جوهری در کنار هم قرار گرفته است.

     عقاید مهم فلسفی ملاصدرا عبارتند از:

1ـ اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت    2ـ مشکک بودن وجود

3ـ وحدت وجود                              4ـ اتحاد عاقل و معقول

5ـ حرکت جوهریه                            6ـ حادث بودن نفس انسانی از جنبه جسمانی و باقی بودن آن از جنبه روحانی

   سعی ملاصدرا در آثارش برآن بوده تا عقاید فلسفی اش را بر اصول مذهب شیعه استوار سازد و این امر در کتاب شرح اصول کافی او مشهود است.

     ملاصدرا در علوم عقلی به خصوص در حکمت الهی به مدارج عالی دست یافت و به دلیل مخالفت بعضی از فقها به ده کهک (واقع در 30 کیلومتری قم ) رفت و در انزوا و گوشه گیری به تفکر، ریاضت و مکاشفه روزگار گذراند. در این زمان بود که به تصوف و عرفان اسلامی گرایش پیدا کرد؛ وی در این زمینه می نویسد که »نفس خویش را با طول مجاهده مشغول کردم و دل بر من با کثرت ریاضت های سخت افروخته گشت, تا انوار ملکوت بر آن سرازیر شد. بلکه آن چه پیش از این به برهان فرا گرفته بودم با فزونی های بیشتری و بالعیان دیدم.»  

     ملاصدرا از شیعیان واقعی ائمه اطهار علیه السلام بود و راه نجات را منحصر به تبعیت از این خاندان می دانست و معتقد بود که عبودیت خداوند برای بنده ای آن طور که مستحقش باشد حاصل نمی شود مگر به واسطه پیروی از نبوت و ولایت.   

     ملاصدرا 7بار به زیارت خانه خدا نائل شد که اغلب این سفرها را پیاده پیموده است. وی سرانجام در بازگشت از هفتمین سفر خود در بصره درگذشت و در همان جا به خاک سپرده شد.

      از زندگانی شخصی وی اطلاعات کامل و موثقی در دست نیست و اشاراتی مختصر به زندگانی وی شده است. وی دارای شش فرزند, 4 دختر و 2 پسر بوده است. یکی از فرزندان ملاصدرا به نام میرزا ابراهیم بن محمد, عالم اکثر علوم زمان خود به خصوص در نقلیات و ریاضیات بود و روشی متفاوت با پدر داشت.

     ملاصدرا در اواخر عمرش به درخواست الله وردی خان ـ حاکم فارس ـ به شیراز رفت و در مدرسه ای که وی بنا کرده بود به تدریس پرداخت و شاگردان بسیاری تربیت کرد که عده ای از آنان از علمای عصر خود شدند. از شاگردان وی می توان افراد زیر را نام برد:

     ملا محسن فیض کاشانی ملقب به فیض مولف «عین الیقین» و «اصول المعارف».

     شیخ عبدالرزاق فیاض لاهیجی ملقب به فیاض که با مرام حِکمی استادش چندان موافق نبود. وی مولف «شوارق الالهام»، «گوهر مراد»، و «سرمایه ایمان» می باشد.

     میرزا قوام الدین نیریزی که تعلیقاتی بر اسفار نوشته است.

     این سه تن هم شاگرد و هم داماد ملاصدرا بودند.

     از دیگر شاگردان وی می توان به این افراد اشاره کرد: شیخ حسین تنکابنی، میرزا جانی، ملاعبدالرشید، ملا محمد ایروانی، ابوالوالی شیرازی و قوام الدین احمد که پسر وی بود.

     آثار وی عبارتند از:

1ـ اتحاد العاقل و المعقول                    2ـ اتصاف الماهیه بالوجود

3ـ اجوبه المسائل النصیریه (پاسخ به سوالاتی که محقق طوسی از شمس الدین عبدالحمیدبن عیسی خسرو شاهی نموده و خسرو شاهی به آن ها جواب نداده.)

 4ـ اجوبه المسائل ملا شمسای گیلانی

5ـ اجوبه المسائل ملامظفر حسین کاشانی  5ـ اجوبه المسائل بعض الخلّان

7ـ اثبات شوق هیولی به صورت             8ـ اسرارالآیات و انوارالبینات

9ـ اسفار اربعه(الحکمه المتعالیه)             10ـ اکسیر العارفین فی معرفه الحق و المبین

11ـ اصالت جعل وجود                      12ـ ایقاظ النائمین

13ـ تسبیحات قلبیه (واردات قلبیه)         14ـ التشخّص

15ـ التصور و التصدیق                       16ـ تعلیقه حکمه الاشراق (ناتمام)

17ـ تعلیقه حاشیه الشفا(ناتمام)              18ـ تفسیر آیه نور

19ـ تفسیر آیه الکرسی                       20ـ تفسیر سوره اعلی

21ـ تفسیر سوره بقره (ناتمام)               22ـ تفسیر سوره جمعه

23ـ تفسیر سوره حدید                       24ـ تفسیر سوره زلزال

25ـ تفسیر سوره سجده                      26ـ تفسیر سوره طارق

27ـ تفسیر سوره فاتحه                      28ـ تفسیر سوره واقعه

29ـ تفسیر سوره یس                        30 ـ تنقیح

31 ـ حاشیه قبسات                         32 ـ جبر و تفویض (خلق الاعمال)

33 ـ حدوث العالم                           34 ـ الحشر

35 ـ حشریه                                   36 ـ الحکمه العرشیه

37 ـ الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه

38 ـ حکمت قدسیه (مسائل قدسیه)        39 ـ خلسه

40 ـ خلق الاعمال، این رساله با نام های متعدد خوانده شده

41ـ دیباچه عرش التقدیس                  42ـ دیوان شعر

43 ـ زادالمسافر                             

44 ـ الرساله القدسیه فی اسرار الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه

45 ـ العشیره الی اسرار الهدایه              46 ـ سریان نور وجود الحق فی الموجودات

47ـ سه اصل                                 48ـ شرح الکافی (ناتمام)

49ـ شرح حدیث «خلق الارواح قبل الاجساد بألفی عام»

50ـ شرح الهدایه الاثیریه                    51ـ الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه

52ـ شواهد الربوبیه                          53ـ کسر اصنام الجاهلیه فی ذم المتصوفین                        

 54ـ کشف الفوائد                          55ـ لمیه اختصاص المنطقه بموضع معین من الفلک

56ـ المبدأ و المعاد                         57ـ متشابه القرآن

58ـ المزاج                                  59ـ المسائل القدسیه و القواعد الملکوتیه

60ـ المشاعر                                61ـ المظاهر الالهیّه فی اسرار العلوم الکمالیه

62ـ المعاد الجسمانی                      63ـ مفاتیح الغیب

64ـ نامه ها ( نامه صدرا به سید داماد)  

65ـ الواردات القلبیه یا التسبیحات القلبیه فی معرفه الربوبیه

 منابع و مآخذ:

1ـ آشتیانی، سید جلال الدین: شرح حال و آراء فلسفی ملاصدرا، مشهد: چاپخانه خراسان، 1340. 

2ـ آشتیانی، سید جلال الدین: شرح حال و آراء فلسفی ملاصدرا،ویرایش دوم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات، 1378.

3ـ تفضلی، آذر ـ فضائلی جوان، مهین: فرهنگ بزرگان اسلام و ایران از قرن اول تا چهاردهم هجری، مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس، چ اول 1372.

4ـ دانش پژوه، محمد تقی:«فهرست نگارش های صدرای شیرازی»، یادنامه ملاصدرا، دانشکده علوم معقول و منقول دانشگاه تهران، 1340.

5ـ سید کمال، حاج سید جوادی: اثر آفرینان، تهران: انجمن آثار مفاخر فرهنگی، مجلد پنجم: چ اول، 1377.

6ـ طهرانی، علامه شیخ آغا بزرگ: طبقات اعلام الشیعه، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.

7ـ قمی، حاج شیخ عباس: مشاهیر دانشمندان اسلام، ترجمه «الکنی و الالقاب»، تهران، چاپ اسلامیه، ج سوم، 1351.

8ـ ناجی اصفهانی، حامد: مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، تهران: حکمت، 1375.